30. október 2026

Öflug þátttaka Háskólans á Bifröst í Þjóðarspeglinum 2026

Níu fræðimenn og rannsakendur við Háskólann á Bifröst taka þátt í Þjóðarspeglinum 2026, sem fer fram í dag, föstudaginn 30. október. Fjölbreytt rannsóknarviðfangsefni þeirra endurspegla breiddina í fræðastarfi háskólans, allt frá mannréttindum og stjórnskipunarrétti til byggðaþróunar, menningararfs, vinnumarkaðsmála og samfélagssögu.

Þjóðarspegillinn er árleg ráðstefna Félagsvísindasviðs Háskóla Íslands og fer fram í húsakynnum skólans. Ráðstefnan hefur verið haldin frá árinu 1994 og er mikilvægur vettvangur fyrir kynningu og umræðu um rannsóknir á sviði félagsvísinda á Íslandi.

Háskólinn á Bifröst á þar öfluga fulltrúa í ár, en alls koma níu fræðimenn og rannsakendur skólans að sjö erindum.

Rannsóknirnar varpa ljósi á fjölbreyttar samfélagslegar áskoranir, meðal annars stöðu viðkvæmra hópa á vinnumarkaði, réttindi einstaklinga gagnvart stjórnvöldum, byggðaþróun og samspil menningararfs og samfélagsbreytinga.

Mannréttindi og íslenskur stjórnskipunarréttur

Tvö erindi frá lagadeild Háskólans á Bifröst fjalla um réttindi einstaklinga og þróun íslensks réttar.

Dr. Haukur Logi Karlsson flytur erindið Útlend áhrif á lagahugsun í íslenskum stjórnskipunarrétti. Þar kynnir hann niðurstöður rannsóknar á áhrifum Mannréttindasáttmála Evrópu á rökstuðning í dómum Hæstaréttar Íslands. Niðurstöðurnar benda til þess að sáttmálinn hafi umtalsverð áhrif á íslenska lagahugsun og komi oftar við sögu í stjórnskipulegum röksemdum hér á landi en í sambærilegum rannsóknum á hinum Norðurlöndunum.

Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir fjallar um Rétt útlendinga til endurupptöku stjórnsýslumáls. Í erindinu greinir hún áhrif lagabreytinga frá árinu 2023, þegar réttur til endurupptöku var afnuminn í málum sem varða alþjóðlega vernd. Hún veltir upp grundvallarspurningum um réttaröryggi og hvort breytingarnar geti leitt til þess að einstaklingar verði fluttir úr landi án þess að fá tækifæri til endurskoðunar ákvarðana sem byggja á ófullnægjandi eða breyttum forsendum.

Vinnumarkaður, inngilding og skapandi greinar

Rannsóknir á vinnumarkaði eru einnig áberandi meðal erinda frá Háskólanum á Bifröst.

Erla Hlynsdóttir og dr. Arney Einarsdóttir kynna rannsóknina Upplifun einhverfra kvenna af einhverfukulnun á vinnumarkaði. Rannsóknin byggir á viðtölum við átta einhverfar konur og varpar ljósi á þá þætti í vinnuumhverfi sem geta aukið hættu á einhverfukulnun. Niðurstöðurnar benda meðal annars til þess að félagslegar væntingar, skynáreiti og skortur á stuðningi geti aukið álag, en sveigjanleiki, skýrleiki og inngildandi starfsumhverfi geti haft verndandi áhrif.

Erla Rún Guðmundsdóttir flytur erindið Mælingar á vinnumarkaði menningar og skapandi greina: Hvað er sýnilegt og hvað ekki? Þar skoðar hún sérkenni íslensks vinnumarkaðar í menningu og skapandi greinum og hvernig þau birtast í opinberum hagskýrslugögnum. Niðurstöðurnar sýna meðal annars að hlutfall sjálfstætt starfandi er hærra í þessum greinum en á vinnumarkaði almennt. Jafnframt er bent á mikilvægi þess að skoða hvaða störf og starfshættir kunna að falla utan hefðbundinna vinnumarkaðsmælinga.

Byggðaþróun og samfélagslegar áskoranir

Dr. Gréta Bergrún Jóhannesdóttir kynnir niðurstöður rannsóknar á byggðabrag í Vesturbyggð í erindinu Byggðabragur í Vesturbyggð – uppbygging og áskoranir fjölkjarna sveitarfélags.

Rannsóknin byggir á rýnihópaviðtölum og netkönnun meðal íbúa og varpar ljósi á búsetuánægju, samfélagsleg tengsl og þær áskoranir sem fylgja uppbyggingu í nýsameinuðu sveitarfélagi. Niðurstöðurnar sýna almenna ánægju íbúa með búsetu og sterk tengsl við byggðarlagið. Jafnframt kemur fram að breytingar í atvinnulífi, meðal annars vegna laxeldis, hafa haft veruleg áhrif á þróun samfélagsins.

Menningararfur, þjóðarminni og samfélagssaga

Tvö erindi fjalla um íslenska sögu, menningararf og samfélagsleg áhrif atburða fyrr og nú.

Anna Hildur Hildibrandsdóttir og dr. Bergsveinn Þórsson flytja erindið Bergmál á Þingvöllum: Menningararfur, staðarsköpun og síkvikar heimsminjar. Þar beina þau sjónum að tónlistarviðburðinum Bergmáli, sem haldinn var á Þingvöllum sumarið 2026, og skoða hvernig viðburðurinn varpar ljósi á ólíkar hugmyndir um nýtingu, vernd og menningarlegt gildi Þingvalla. Rannsóknin dregur meðal annars fram togstreitu milli verndar menningararfs, aðgengis almennings og nýrrar menningarnotkunar.

Dr. Sigrún Lilja Einarsdóttir fjallar um Sjóhrakningar og samfélagsáföll í hafnleysu suðurstrandarinnar: Manntapar á áraskipum og þilskipum 1818–1945. Í erindinu kynnir hún yfirstandandi rannsókn á sjóslysum við suðurströnd Íslands og þeim afdrifaríku áhrifum sem þau höfðu á fjölskyldur og byggðarlög. Á tímabilinu urðu 129 sjóslys á svæðinu þar sem alls 625 manns fórust. Rannsóknin varpar ekki aðeins ljósi á slysin sjálf heldur einnig á afdrif þeirra sem eftir sátu og samfélagslegar afleiðingar manntapsins.

Fjölbreytt rannsóknarstarf í þágu samfélagsins

Þátttaka fræðafólks Háskólans á Bifröst í Þjóðarspeglinum endurspeglar fjölbreytni rannsóknarstarfs við skólann og tengsl þess við samfélagsleg viðfangsefni samtímans.

Erindin sýna hvernig rannsóknir á sviði lögfræði, félagsvísinda og viðskiptafræði geta aukið skilning á samfélagsþróun, varpað ljósi á áskoranir og lagt grunn að upplýstri umræðu um málefni sem snerta íslenskt samfélag.

Skoða má dagskrá Þjóðarspegilsins 2026 á vef Háskóla Íslands.

Til baka