Rannsóknasetur í byggða- og sveitarstjórnarmálum

Rannsóknasetur í byggða- og sveitarstjórnarmálum (RBS) við Háskólann stundar fræðilegar og hagnýtar rannsóknir til að svara lykilspurningunni:

Hvernig má viðhalda og/eða auka seiglu og sjálfbærni fámennra og afskekktra samfélaga til lengri tíma þrátt fyrir brottflutning, öldrun , loftslagsbreytingar, fjölgun innflytjenda og breytt efnahagsskilyrði?

Um setrið

Setrið var stofnað í ársbyrjun 2023 með samningi við innviðaráðuneytið. Hlutverk þess er að afla þekkingar sem getur leitt til jákvæðrar byggðaþróunar og styrkt sveitarstjórnarstigið og stuðlað að hlutlægri og faglegri umræðu og betri stefnumótun og ákvarðanatöku.

Ráðuneytið getur falið setrinu verkefni sem falla undir samninginn. Að öðru leyti er forgangsröðun verkefna unnin í samráði við ráðgjafarnefnd setursins.

Rannsóknasvið

• Sveitarfélög: Þjónusta, fjármál, stærðarhagkvæmni og sameiningar.
• Búseta og búferlaflutningar: Hvers vegna flytur fólk, einkum ungt fólk, er um kyrrt eða snýr aftur, og hvað einkennir staði sem eru aðlaðandi til búsetu.
• Innflytjendur: Staða þeirra á vinnumarkaði, líðan og ánægja með búsetu.
• Fasteigna- og vinnumarkaður: Íbúðaverð, orlofsíbúðir og óstaðbundin störf.
• Sjávarbyggðir: Strandveiðar, byggðakvótar og staðbundin áhrif þeirra.
  Byggðabragur og jafnrétti: Samheldni, sjálfsmynd og samskipti í fámennum samfélögum með áherslu á ungt fólk og jafnréttis
• Rannsóknirnar byggja á umfangsmiklum gagnasöfnum: Íbúakönnun landshlutanna, Fyrirtækjakönnun landshlutanna, Íslensku æskulýðsrannsókninni, fasteignagögnum HMS og samsettum gagnagrunni um fjármál og þjónustu sveitarfélaga auk gagna frá Fiskistofu.

Fyrir sveitarfélög og landshlutasamtök

Sérverkefni: Setrið tekur að sér rannsóknir og greiningar fyrir sveitarfélög, landshlutasamtök og stofnanir. Dæmi eru rannsókn á byggðabrag í Vesturbyggð og skýrsla um óstaðbundin störf fyrir Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi.

Verkfærakistur: Hagnýtar leiðbeiningar fyrir sveitarstjórnarfólk (t.d. Aðdráttarafl sveitarfélaga; Byggðabragur: Verkfærakista ætluð sveitarfélögum)

Erindi og viðtöl: Starfsfólk setursins heldur erindi á fundum og ráðstefnum og veitir viðtöl um rannsóknir sínar. Setrið tekur einnig þátt í norrænu og alþjóðlegu rannsóknasamstarfi.

Nýjustu rannsóknirnar

Starfsfólk

Vífill Karlsson
Leiðir verkefnið
Rannsóknarprófíll IRIS

Stefán V. Kalmansson
Verkefnastjóri 
Rannsóknarprófíll IRIS

Gréta Bergrún Jóhannesdóttir
Sérfræðingur
Rannsóknaprófíll IRIS

Judith Lucia Bischof
Sérfræðingur

Fréttir

23. janúar 2026

Byggðabragur í Vesturbyggð

Samningur hefur verið undirritaður á milli Rannsóknarseturs í byggða- og sveitarstjórnarmálum við Háskólann á Bifröst og Fjórðungssambands Vestfjarða um rannsókn á áskorunum og tækifærum í nýsameinuðu sveitarfélagi Vesturbyggðar, eftir sameiningu Vesturbyggðar og Tálknafjarðarhrepps.
Lesa frétt

18. desember 2025

Viðhorf íbúa til þjónustu sveitarfélaga eftir stærð þeirra, metin í fjölda íbúa

Grein um rannsóknina hefur verið birt í Tímariti um viðskipti og efnahagsmál. Rannsóknin hverfist um þjónustustig sveitarfélaga og hvort stærð sveitarfélaga út frá fjölda íbúa hafi áhrif á afstöðu þeirra. Almennt séð er talið að stærðarhagkvæmni sé í rekstri sveitarfélaga og því ættu fjölmennari sveitarfélög að geta veitt betri þjónustu en þau fámennari. 
Lesa greinina

5. nóvember 2025

Byggðaráðstefna Byggðastofnunar

Í vikunni fór fram í Mývatnssveit byggðaráðstefna Byggðastofnunar, þar sem starfsmenn Rannsóknarseturs í byggða og sveitarstjórnarmálum voru með erindi. Ráðstefnan bar yfirskriftina Félagslegur fjölbreytileiki samfélaga, jafnvægi, áskoranir og vannýtt sóknarfæri. Vífill Karlsson fjallaði um líðan og búsetuánægju innflytjenda og Gréta Bergrún Jóhannesdóttir kynnti frumniðurstöður um kynjaða upplifun jafnréttis í íslenskum byggðarlögum. Daginn eftir var héldu svo fundarhöld í Mývatnssveitinni áfram þar sem ársfundur landshlutasamtakanna fór fram og Gréta Bergrún var þar sem innlegg um byggðabrag, orðræðu og ungt fólk. Skemmtilegir og fróðlegir vinnudagar.

28. október 2025

Nora heimsókn 

Við hjá Rannsóknasetri í byggða og sveitastjórnarmálum fengum Ernst Sumberg Olsen ráðgjafa frá NORA í heimsókn og sátum fund með honum ásamt nokkrum starfsmönnum Háskólans á Bifröst. Hann kynnti okkur hverskonar verkefni NORA styrkir. NORA er ætlað að styrkja verkefni minnst tveggja þátttakenda frá minnst tveimur löndum af fjórum: Íslandi, Grænlandi, Færeyjum og Noregi.



29. september 2025

Hvað ef ég vil vera hér!

Í vikunni var haldið vel heppnað málþing á Höfn í Hornafirði um byggðafestu ungs fólk, sem bar yfirskriftina “Hvað ef ég vil vera hér”. Þar kynnti Gréta Bergrún verkefni Rannsóknarsetursins í byggða- og sveitarstjórnarmálum um byggðabrag unga fólksins, auk þess að fjalla um slúður og náin samfélög.
Lesa frétt

15. septmber 2025

Orlofshús í þéttbýli

Í sumar kom út grein frá Rannsóknasetri í byggða- og sveitarstjórnarmálum í bókinni Rannsóknir í viðskiptafræði V. Hún bar titilinn: Orlofshús í þéttbýli. Höfundar eru Vífill Karlsson, Bjarki Þór Grönfeldt og Stefán Kalmansson. Þar er greint frá rannsókn á því hversu ánægðir íbúar sem búa allt árið um kring á stöðum víða um land (staðbúar) yrðu með frekari fjölgun orlofsíbúða (e. second homes) í sínu þéttbýli og hvort helstu atvinnugreinar staðanna hafi þar áhrif. 
Lesa frétt

Ráðgjafanefnd

Ráðgjafarnefnd setursins er skipuð fimm fulltrúum:

Eldri rannsóknir