Skapandi greinar í nýrri atvinnustefnu Íslands

Í 22. tölublaði Vísbendingar birtist grein eftir Önnu Hildi Hildibrandsdóttur, fagstjóra skapandi greina við Háskólann á Bifröst og formann stjórnar Rannsóknaseturs skapandi greina. Greinin ber yfirskriftina Hvar eiga skapandi greinar heima í nýrri atvinnustefnu?

Í blaðinu er ný atvinnustefna Íslands greind út frá ólíkum sjónarhornum. Anna Hildur fjallar þar um stöðu skapandi greina innan stefnunnar og bendir á að þær séu flokkaðar undir „upplifun“, samhliða ferðaþjónustu. Hún telur þá flokkun of þrönga þar sem skapandi greinar byggja í grunninn á hugverkum, þekkingu, sköpunarkrafti og nýsköpun.

Þannig bendir hún á að þótt stór hluti skapandi greina tengist upplifun, svo sem tónlist, kvikmyndum, sviðslistum, hönnun, myndlist, bókmenntum og menningarviðburðum, sé verðmætasköpunin víðtækari en svo. Hún verði meðal annars til í hugverkum, nýjum hugmyndum, ímyndarsköpun, útflutningi, byggðaþróun og tengslum við aðrar atvinnugreinar. Anna Hildur bendir jafnframt á að í aðgerðaáætlun atvinnustefnunnar sé aðgerðin „Samkeppnishæfni skapandi greina“ sett undir forgangsverkefnið Vísindi og nýsköpun. Það megi túlka sem viðurkenningu á því að skapandi greinar séu ekki aðeins hluti af upplifunargeiranum heldur einnig af hugverka- og nýsköpunarhagkerfinu.

Í greininni tengir Anna Hildur umfjöllunina við hugmyndir hagfræðingsins Mariana Mazzucato um markmiðsdrifna stefnumótun og samfélagslegt gildi lista og menningar. Mazzucato, sem flutti lykilerindi þegar ný atvinnustefna Íslands var kynnt í mars síðastliðnum, hefur lagt áherslu á að stjórnvöld eigi ekki aðeins að styðja við markaði heldur einnig að móta þá út frá skýrum samfélagslegum markmiðum. Með það í huga dugar ekki að spyrja hvaða flokkun skapandi greinar tilheyri. Mikilvægara sé að spyrja hvaða hlutverki þær gegni í því samfélagi og hagkerfi sem Ísland vill byggja upp. Í nýlegri umfjöllun Mazzucato um samfélagslegt gildi lista og menningar bendir hún á að menning og listir séu ekki jaðarfyrirbæri í hagkerfinu heldur geti þær haft mótandi áhrif á stefnu þess, tilgang og þróun.

Anna Hildur bendir á að þessi hugsun endurspeglist ekki nægilega skýrt í atvinnustefnunni sjálfri. Þar sé megináhersla lögð á framleiðni, útflutningsvöxt, samkeppnishæfni og fjárfestingar, en hefðbundnir hagvísar nái ekki alltaf utan um þau verðmæti sem skapandi greinar skapa – til dæmis í ímynd landsins, nýjum hugmyndum, samfélagslegri samheldni, útflutningi hugverka og áhrifum á aðrar atvinnugreinar. Það sem ekki er mælt verði því auðveldlega ósýnilegt í stefnumótun.

Niðurstaða greinarinnar er að spurningin snúist ekki um hvort skapandi greinar skipti máli fyrir íslenskt atvinnulíf og samfélag, heldur hvernig þær séu skilgreindar, mældar og studdar.

Í lokaorðum greinarinnar segir: „Við rýni á Atvinnustefnu Íslands – vaxtaráætlun til 2035 stendur eftir spurningin um hvert raunverulegt framlag markmiðsdrifinnar stefnumótunar getur orðið ef hún horfir fram hjá þeim greinum sem gera samfélaginu kleift að ímynda sér, segja frá og skapa þá framtíð sem stefnan á að þjóna.“

Greinina má lesa í 22. tölublaði Vísbendingar 2026.  

Til baka