Ávarp rektors Háskólans á Bifröst við útskrift 2026

Ávarp Ólínu Þorvarðardóttur Kjerúlf, rektors Háskólans á Bifröst til útskriftarnema 13. júní 2026

Kæru nemendur, starfsfólk HB og aðrir góðir gestir. Gleðilega hátíð.

Við fögnum í dag árangrinum af starfi og ástundun undanfarinna missera. Tímabils sem vafalaust hefur markast af bæði áreynslu og ánægju, stundum svita og tárum, en ekki síður sigurtilfinningu þegar vel hefur gengið.
Dagurinn í dag er sannarlega sigurdagur fyrir ykkur, útskriftarefnin, hvert og eitt, og hann er uppskeruhátíð fyrir Háskólann á Bifröst. Aldrei í sögu skólans hefur annar eins fjöldi verið útskrifaður í einni athöfn, 279 nemendur þar af 175 meistaraefni, 65 úr grunnnámi og 39 úr háskólagátt. Aðsókn að skólanum fyrir næsta ár er sömuleiðis sérlega góð. 1100 nýjar umsóknir bárust okkur fyrir næsta skólaár, þannig að næsta haust verða fleira nemendur við nám í Háskólanum á Bifröst heldur en nokkru sinni fyrr.

En um leið og erindi mitt við ykkur hér í dag er að samfagna með ykkur og gleðjast, vil ég nýta stundina til þess að ræða við ykkur um gildi þess sem þið hafið nú áorkað.

Því hvað er menntun? Orðið „menntun“ er samstofna við orðið „maður“, menntun er að komast til manns, verða mennskari, meiri og öflugri manneskja en áður. Þegar við ræðum gildi menntunar erum við í raun að ræða grundvöll samfélagsins. Menntun gerir okkur kleift að meta upplýsingar, greina rangfærslur og taka upplýstar ákvarðanir. Hún er óumdeilanleg forsenda efnahagslegrar þróunar og nýsköpunar.
En menntun er einnig réttlætismál. Aðgengi að henni ákvarðar að miklu leyti hvaða tækifæri fólk hefur í lífinu. Ef aðgengi er skert eða ójafnt, eykst ójöfnuður. Þess vegna skiptir höfuðmáli að við horfum ekki aðeins á menntun sem tæki til hagvaxtar, heldur sem samfélagslegt verkefni.

Vísindi verða að þjóna samfélaginu. Þau eiga að stuðla að hagsæld, framþróun og velferð. Og það er einmitt í þessu jafnvægi, milli frelsis og ábyrgðar, sem styrkur akademíunnar felst.

Þau átök sem undanfarið hafa staðið vestanhafs um sjálfstæði háskólasamfélagsins andspænis sterkum öflum sem vilja beygja það undir pólitískt vald eru þess vegna áhyggjuefni. Þau leiða í ljós að frelsi vísindanna og aðgengi að menntun eru kannski ekki jafn sjálfsögð forsenda þess að hægt sé að byggja upp framsækið, réttlátt og lífvænlegt samfélag, eins og við héldum.

Önnur ógn sem að mannvitinu stafar er þróun gervigreindarinnar. Þær áhyggjur lúta að gæðum þekkingar, siðferðilegum álitaefnum og hlutverki fræðimanna. Vísindamenn hafa bent á að gervigreind sé ekki ný hlið á upplýsingunni, eins og sumir hafa haldið fram, heldur geti hún leitt til vitskerðingar og haft alvarlegar pólitískar afleiðingar, sé hún notuð án gagnrýninnar hugsunar. Hætt er við að með hagnýtingu hennar geti hlutverk fræðimanna færst í átt frá nýsköpun og frumrannsóknum yfir í eftirlit og túlkun, sem kallar á aðra færni og önnur viðmið innan akademíunnar.

Á 20. öld varð aðgengi að menntun ein stærsta samfélagsbylting sem orðið hafði í íslensku samfélagi. Skyldunám, síðar framhaldsskólar vítt og breitt um landið og loks aukið aðgengi að háskólamenntun, breyttu samfélögum byggðanna um allt land. Menntun varð ekki lengur forréttindi heldur vaxandi réttur.

Í dag stöndum við frammi fyrir nýrri byltingu – byltingu fjarnáms og stafrænnar tækni. Hún hefur sérstaklega mikla þýðingu fyrir lítið og dreifbýlt land eins og Ísland. Fjarnám brýtur niður landfræðilegar hindranir, gerir fólki kleift að stunda nám samhliða störfum og eykur aðgengi að alþjóðlegu þekkingarsamfélagi. Segja má að fjarnám sé í reynd ein stærsta byggðaaðgerð sem hægt sé að ráðast í til þess að jafna aðstöðumun milli landsbyggðar og höfuðborgar, efla menntunarstig og þar með nýsköpun og atvinnutækifæri í byggðum landsins. Háskólinn á Bifröst hefur helgað sig þessari umbyltingu, verið leiðandi í þróun hennar á landsvísu og virkur þátttakandi utan landssteina.

Háskólinn okkar er nú þegar hluti af opna evrópska háskólanetinu sem hefur það markmið að skapa fyrsta al‑evrópska opna háskólann sem tryggir öllum aðgang að hágæða háskólamenntun og símenntun, óháð staðsetningu eða aðstæðum. Verkefnið leggur jafnframt áherslu á að styrkja stafræna umbreytingu háskóla og efla inngildingu, jafnræði og sveigjanlegt nám um alla Evrópu. Þetta er risastór hugsjón, sem leitt getur til algjörrar umbyltingar í háskólamálum álfunnar til lengri tíma, nái hún fram að ganga.

Nýlega fengum við heimsókn frá menntamálaráðherra Grænlands ásamt föruneyti sem vildi fræðast nánar um fjarkennsluaðferðir Háskólans á Bifröst og möguleikana sem í fjarnáminu felast. Þarna felast gríðarleg tækifæri fyrir land eins og Grænland – land sem nú býr við samskonar áskoranir íslenska landsbyggðin hefur löngum gert með skertum samgöngum og átthagafjötrum fólks sem kannski þráir menntun en á þess ekki kost að flytja sig um set – er fast í viðjum aðstæðna, fjölskyldubanda og landfræðilegra takmarkana. Fyrir það fólk er fjarnámið sannkallaður lausnarsteinn. En við megum ekki gleyma því að fjarnám krefst einnig sterkrar undirstöðu – ekki síst lesskilnings, sjálfstæðis og aga. Og þar stöndum við Íslendingar frammi fyrir áskorun. Þegar stór hluti ungs fólks, sérstaklega drengja, á í erfiðleikum með læsi, er það ekki einangrað vandamál heldur samfélagslegt áhyggjuefni. Án traustrar undirstöðu á borð við læsi og lesskilning verður aðgengið að háskólum í raun takmarkað, jafnvel þótt dyrnar standi opnar.

Þess vegna er fátt brýnna, eins og mál standa, en að huga vel að menntakerfinu svo það geti rækt það grunn hlutverk sitt að mennta fólk á öllum skólastigum og gera það fært um þátttöku í samfélaginu.
Í því samhengi skiptir miklu að búa við fjölbreytt háskólaumhverfi. Sú hugmynd að háskólar á Íslandi séu einfaldlega „of margir“ og að það sé sjálfgefin leið að fækka þeim, er mikil einföldun og í raun skammsýni. Fjölbreytni er ekki veikleiki – hún er styrkur. Hún er ekki vandamál sem þarf að leysa – heldur gæði sem þarf að rækta Ólíkir háskólar með mismunandi áherslur skapa lifandi og skapandi menntaumhverfi. Þeir hvetja hver annan til umbóta, nýsköpunar og faglegs metnaðar. Reynslan sýnir að slík jákvæð samkeppni skilar betri niðurstöðu fyrir nemendur og samfélagið allt. Háskólinn á Bifröst er gott dæmi um þetta. Með sérstöðu sinni og áherslum hefur hann haft áhrif langt út fyrir eigin veggi og stuðlað að þróun í íslensku háskólaumhverfi. Það sýnir að.

Kæru nemendur og gestir.

Vel skal vanda það sem lengi á að standa, segir máltækið. Þegar allt er dregið saman snýst þetta um að vanda til verka. Að grunnurinn sé traustur og grindin rammgerð. Þannig má viðhalda trausti til vísindanna, trausti til menntunar og trausti til stofnana sem móta þekkingu samfélagsins. Þetta traust byggist á sjálfstæði, gæðum og aðgengi.

Ef við veikjum einhverja af þessum stoðum – frelsi akademíunnar, læsi og grunnfærni, eða fjölbreytni í háskólastarfi – þá veikjum við alla heildina. En ef við styrkjum þær, þá leggjum við grunn að samfélagi sem er bæði frjálst, réttlátt og framsækið, þar sem blómin í garðinum fá öll að brosa við sól.
Það er verkefni okkar – og ábyrgð.

Hjartanlegar hamingjuóskir með daginn.

Til baka