21. maí 2026

Vel heppnuð ráðstefna um öryggismál: Norðurslóðir og ytri mörk Evrópu

Norðurslóðir eru ekki lengur fjarlægt jaðarsvæði, heldur vettvangur þar sem stórveldispólitík, loftslagsbreytingar, stafrænir innviðir og fjölþátta ógnir fara saman. Þetta kom fram á ráðstefnunni Nýjar áskoranir í öryggismálum: Norðurslóðir og ytri mörk Evrópu sem Háskólinn á Bifröst stóð fyrir, miðvikudaginn 13. maí í Norræna húsinu. Ráðstefnan var fjölsótt og vel heppnuð en auk gesta í Norræna húsinu fylgdust nokkur hundruð manns með henni í gegnum beint streymi. Á ráðstefnunni komu saman fræðimenn, diplómatar og sérfræðingar á sviði öryggis-, net- og varnarmála.

Stríð, loftslag og breytt ógnarmat á norðurslóðum

Í opnunarræðu ráðstefnunnar lýsti Dr. Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, rektor Háskólans á Bifröst, hvernig stríð Rússlands gegn Úkraínu hefur gerbreytt öryggislandslagi Evrópu, endurskapað ógnarmat og afhjúpað veikleika sem ná langt út fyrir hefðbundin landamæri – yfir á sjóleiðir, í lofthelgi og netöryggi. „Öryggi er ekki hreinræktað hernaðarmál heldur kerfislægt; það varðar seiglu, stjórnarhætti, samvinnu og samtal sem og getu til ákvarðanatöku undir óvissu,“ sagði Ólína. Hún benti á að fyrir herlausa þjóð eins og Ísland séu spurningar um öryggi, varnarmál og frið á svæðinu ekki fræðilegar, heldur hvíli öryggi okkar á bandalögum og traustu samstarfi. Markmið ráðstefnunnar sé að breyta greiningu á þessum áhættum í fasta stefnumótun og seiglu.

Dómsmálaráðherra, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, fagnaði því að Íslendingar væru loksins farnir að ræða öryggismál opinskátt. Hún lagði áherslu á að bregðast þyrfti við heimsbyggðinni eins og hún er, en ekki eins og við viljum að hún sé. Ráðherra fór yfir hvernig Ísland er að styrkja innviði almannavarna, Landhelgisgæslunnar og lögreglunnar sem fyrstu varnarlínu þjóðarinnar.

Ráðherra tíundaði nokkur mikilvæg skref í net- og samskiptaöryggi Íslands:

Gervihnattasamskipti: Ísland hefur nýlega fengið aðgang að tveimur dulkóðuðum gervihnattasamskiptakerfum ESB (GovSatCom og IRIS²).

Ný stefna: Alþingi samþykkti í byrjun árs 2026 sína fyrstu stefnu í öryggis- og varnarmálum í þverpólitískri sátt.

Næsta kynslóð samskipta: Vinnuhópur greinir nú nýtt kerfi sem á að koma í stað TETRA-kerfisins. 

Lærdómur frá Úkraínu og vaxandi blendingasveitir

Einn af hápunktum ráðstefnunnar var erindi Dr. Victoriu Vdovychenko frá Úkraínu. Hún kynnti hugtakið „milli-tímabil“ (in-between epoch) og lýsti því hvernig andstæðingar Vesturlanda – þar á meðal nýtt varnarsamstarf sem hún kallaði CRINK (Kína, Rússland, Íran og Norður-Kórea) – blanda saman hernaðarlegum, efnahagslegum og hugrænum verkfærum.

Hún útskýrði hvernig Úkraína hefur nýtt sér þrjár tegundir ósamhverfu til að verjast. Í fyrsta lagi tæknilega ósamhverfu með framleiðslu á yfir 2,5 milljónum dróna árlega þar sem 96% eru innlend framleiðsla. Í öðru lagi skipulagslega ósamhverfu þar sem dreifð og sveigjanleg ákvarðanataka nýtist gegn stífu, rússnesku stigveldi. Í þriðja lagi hugræna ósamhverfu sem felst í hraðri innleiðingu á gervigreind, reiknigátum og gagnagreiningu í varnarkerfi.

5.612 netöryggisatvik á Íslandi: „Við erum öll netvarnir“

Aðalsteinn Jónsson frá CERT-IS flutti erindi þar sem hann kollvarpaði þeirri mýtu  að Ísland væri of lítið eða einangrað til að verða fyrir netárásum. Hann rifjaði upp Evrópuráðsfundinn í maí 2023, þegar ráðist var á vefsvæði stjórnvalda og rafræn skilríki, sem ákveðinn vendipunkt. CERT-IS fær nú um 5.240 tilkynningar á ári – um 14 á dag.

Aðalsteinn lýsti þróuðu netglæpakerfi og nýjum ógnum eins og vefveiðum í gegnum þekkta tengiliði, þar sem árásarmenn stela auðkenningarlyklum í rauntíma.

Aðalsteinn ræddi einnig viðkvæmni þriggja sæstrengja Íslands og vísaði í viðbúnaðaræfingu þar sem í ljós kom að ef allir strengir færu í sundur gæti viðgerð tekið marga mánuði í slæmu veðri. Gervihnattasamband myndi þá aðeins anna um 1% af gagnaþörfinni. Horft til framtíðar sagði hann gervigreind breyta öllu: Spáð er að tíminn frá því að öryggisgat finnst og þar til það er nýtt til árásar muni styttast niður í eina klukkustund núna árið 2026, og niður í eina mínútu árið 2028.

Evrópa, Frakkland og Pólland horfa til norðurs

Fulltrúar erlendra ríkja og stofnana fluttu einnig mikilvæg erindi sem undirstrikuðu alþjóðlega samstöðu:

Clara Ganslandt (Evrópusambandið): Fór yfir nýjan öryggis- og varnarsamstarfssamning ESB og Íslands sem undirritaður var 18. mars síðastliðinn. Hún áréttaði að stuðningur við Úkraínu væri siðferðisleg og stefnumarkandi nauðsyn fyrir Evrópu.

Antoine Michon (Frakkland): Reifaði franska sjónarhornið og lýsti áhyggjum af auknum hernaðarumsvifum Rússa og ásælni Kína sem „næstum norðurslóðaríkis“. Hann nefndi að Frakkland væri að auka hergetu sína á norðurslóðum, meðal annars með flutningavélum sem geta lent á Grænlandi.

Aleksander Kropiwnicki (Sendiherra Póllands): Ræddi dygga vísindalega viðveru Pólverja á Svalbarða og mikilvægi þess að vernda svæðið. Hann greindi frá því að Pólland verji nú tæpum 4,8% af landsframleiðslu sinni til varnarmála árið 2026 og fagnaði nýrri varnarstefnu Íslands. Hann minnti á að Ísland tekur við forsæti í Eystrasaltsráðinu af Póllandi þann 30. júní næstkomandi.

Hornsteinar innlendrar öryggisgæslu og áhættustjórnunar

Auðunn Kristinsson frá Landhelgisgæslunni lýsti gæslunni sem brú á milli borgaralegs samfélags og varnarvirkja. Hann fór yfir þá gríðarlegu ábyrgð að vaka yfir hinu hernaðarlega mikilvæga GIUK-hliði (Grænland-Ísland-Bretland) á leitarsvæði sem telur 1,9 milljónir ferkílómetra. Til að mæta þessu vinnur Gæslan að innleiðingu gervigreindar í stjórnstöðvum sínum ásamt því að þróa nýtt diplómanám í hafgæslu og varnarmálum í samstarfi við Bifröst og Tækniskólann.

Að lokum flutti Sóley Kaldal, sérfræðingur í áhættustjórnun, erindi þar sem hún skilgreindi Norðurslóðir sem „áhættutilraunastofu Evrópu“. Hún benti á að vegna kostnaðar séu nánast allir innviðir á svæðinu tvíþættir (dual-use); hafnir nýtast bæði fiskiskipum og herskipum og gervihnattastöðvar duga bæði til almennra fjarskipta og njósna. Hún hvatti Evrópu til að taka virkan þátt í fjármögnun innviða á svæðinu svo aðrir erlendir aðilar með ólík gildi móti ekki framtíðina einir.

Ráðstefnunni lauk á líflegum pallborðsumræðum þar sem áheyrendur og fyrirlesarar skiptust á skoðunum. Almenn ánægja var með hversu áleitin og tímabær umræðan var, og ljóst er að niðurstöður dagsins munu nýtast sem mikilvægt veganesti í áframhaldandi stefnumótun Íslands og bandamanna okkar á Norðurslóðum.

Til baka