21. júní 2007

Erindi Bifrestinga um þjóð og hnattvæðingu

Eiríkur Bergmann Einarsson, forstöðumaður Evrópufræðaseturs

Birgir Hermannsson, aðjúnkt í félagsvísindadeild

Þingið var haldið af Háskólasetri Vestfjarða og Safni Jóns Sigurðssonar á Hrafnseyri og var skipulagt í samvinnu við Evrópufræðasetur Háskólans á Bifröst, Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands og Hugvísindadeild Háskóla Íslands.

Fyrirlesarar voru meðal þeirra fremstu á sviði alþjóðastjórnmála og þjóðernishugmynda í heiminum í dag. Erlendir fyrirlesarar voru Liah Greenfeld, prófessor við Boston háskóla og Ole Wæver og Lene Hansen frá Kaupmannahafnarháskóla. Íslensku fyrirlesararnir voru auk þeirra Eiríks Bergmanns Einarssonar og Birgis Hermannssonar þeir Auðunn Arnórsson blaðamaður á Fréttablaðinu, Guðmundur Hálfdanarson prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands og Valdimar Halldórsson forstöðumaður Safns Jóns Sigurðssonar á Hrafnseyri.

Í fyrirlestri sínum ræddi Eiríkur Bergmann spurninguna um hvers vegna Íslendingar eru tilbúnir til að flytja ákvörðunarvald til Brussel í gegnum EES samninginn en ekki með fullri aðild að ESB. Í máli Eiríks kom fram að aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu (EES) árið 1994 hafði þau áhrif að landið öðlaðist hliðaraðild að ESB. Þrátt fyrir að Ísland standi opinberlega fyrir utan ESB þá taka Íslendingar virkan þátt í Evrópusamrunanum í gegnum EES samstarfið og Schengen. Í raun eru Íslendingar á sumum sviðum komnir lengra í Evrópusamrunanum en sumar aðildarþjóðirnar. Eiríkur telur jafnframt að  álykta megi að EES samningurinn aðlagist ekki nægilega vel hinni hröðu þróun innan ESB, t.d. í kjölfarið á þremur nýjum sáttmálum sem komu til í tveimur stækkunarlotum á einungis einum áratug. Því er haldið fram að mikilvægi EES samningsins fari sífellt dvínandi og að hann geti ekki lengur haldið út farsælu og fullnægjandi samstarfi á milli EFTA ríkjanna og ESB. Þessi þróun hafi síðan sett Ísland og hin EFTA ríkin á hliðarlínuna í Evrópusamvinnunni.

Fyrirlestur Birgis Hermannssonar bar yfirskriftina Baráttan endalausa? Þegar sjálfstæðisbaráttunni lauk með stofnun lýðveldis árið 1944 lýsti Sveinn Björnsson forseti því yfir að þetta væri ekki lokaskrefið í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga og lokaskref mættu þeir reyndar ekki taka þar sem slíkt fæli í sér endalok sjálfstæðis. Sjálfstæðisbaráttan héldi áfram því án baráttuanda glötuðu landsmenn sjálfstæði sínu. Frá lýðveldisstofnun hefur gjarnan verið haldið fram á opinberum vettvangi að sjálfstæðisbaráttu íslensku þjóðarinnar ljúki aldrei. Þessu viðhorfi hefur einnig verið lýst með almennari hætti; að sjálfstæðisbaráttu smáþjóða ljúki aldrei og þar með ekki sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. Í þessu ljósi var útfærsla landhelginnar túlkuð auk þess sem deilumál á borð við veru bandaríska hersins og aðild að EFTA, EES og hugsanlega ESB voru lituð af þessum viðhorfum.

Í erindi sínu gerði Birgir grein fyrir bakgrunni þessara hugmynda í orðræðu sjálfstæðisbaráttunnar og ræddi um stöðu þeirra í ljósi alþjóðavæðingar samtímans.